Betonie: geneeskrachtige eigenschappen en contra-indicaties

Betonie (Stachys officinalis) is een meerjarig kruid uit de Lipbloemenfamilie (Lamiaceae). Het wordt ook wel veldsalie genoemd. De gunstige eigenschappen van de plant zijn al sinds de oudheid bekend. In het oude Griekenland werd het gebruikt om de maag en het bloed te reinigen. Betonie werd beschouwd als het beste laxeermiddel. De laatste tijd groeit de populariteit ervan in de volksgeneeskunde.

Chemische samenstelling

Het kruid vindt brede toepassing in de volksgeneeskunde. De plant beschikt over een volledig pakket aan nuttige stoffen:

1. Vitamine C. Een van de belangrijkste vitamines voor het menselijk lichaam. Het versterkt de immuniteit, verwijdert gifstoffen, versterkt de bloedvaten en heeft een kalmerende werking op het zenuwstelsel. Ook normaliseert het de bloedcirculatie.
2. Vitamine K. Het verbetert de bloedstolling en de opname van calcium door het lichaam, is een preventie van osteoporose, voorkomt ophoping van calcium rond de bloedvaten. Het neemt deel aan de synthese van eiwitten die ervoor zorgen dat er geen calcium in spierweefsel wordt opgeslagen.
3. Calcium. Een belangrijk bouwelement voor botweefsel. Het kan de hartfunctie normaliseren en cholesterol uit het lichaam verwijderen.
4. Looistoffen. Ze helpen het lichaam te reinigen van gifstoffen, hebben een ontstekingsremmende en antibacteriële werking. Looistoffen worden in de traditionele geneeskunde gebruikt, maar komen ook in veel planten voor. Ze kunnen nierstenen verwijderen en de ophoping van zware metalen in het lichaam voorkomen.
5. Choline. Over de gezondheidsvoordelen van choline hoorde men pas aan het begin van de 20e eeuw. Het beschermt celmembranen en verlaagt het cholesterolgehalte in het bloed. Het heeft een kalmerende werking en kan de toestand van een persoon bij depressie verbeteren. Het voorkomt de vorming van galstenen, normaliseert de stofwisseling, waardoor het helpt om overtollig gewicht te verliezen.
6. Etherische oliën. Ze worden vaak gebruikt in cosmetica en zijn een bestanddeel van vele preparaten. Ze onderscheiden zich door het vermogen om de huidconditie te verbeteren, de immuniteit te versterken en gifstoffen uit het lichaam te verwijderen. Ze bevorderen een snelle wondgenezing en voorkomen spataderen.
7. Anthocyanen. Ze hebben een uitgesproken ontstekingsremmend effect. Ook hebben ze een gunstige invloed op het zenuwstelsel en het hart, en helpen ze overtollig gewicht kwijt te raken. Naast betonie komen ze ook voor in zwarte appelbes, zwarte bessen en frambozen.
8. Alkaloïden. Ze hebben een kalmerend effect, kunnen de bloeddruk verlagen en kalmeren ook het hartritme.
9. Flavonglycosiden. Naast een antimicrobiële werking staan ze bekend om hun slijmoplossende eigenschap, kunnen ze fysieke vermoeidheid verlichten. Ze worden gebruikt voor een kalmerend en laxerend effect, kunnen de eetlust verminderen en verbeteren de werking van het maag-darmkanaal.

Hoe ziet het eruit en waar groeit het

Dit is een meerjarig, stijfharig kruid dat tot 80–90 cm hoog kan worden. De wortel van de plant is kort en vertakt. Er is slechts één stengel, rechtopstaand, bedekt met stijve haren. Onderaan bevinden zich twee grote hartvormige blaadjes. In het midden zit een paar kleine dunne blaadjes, en bovenaan staan bloemen die in bloeiwijzen zijn verzameld. De bovenkant van de bladeren is donkergroen gekleurd en bedekt met kleine haartjes. De binnenkant is iets lichter en heeft duidelijk zichtbare nerven.

Betonie heeft een onaangename, scherpe geur die bedwelmend kan zijn. De smaak van de plant is bitter.

De bloemen zijn verzameld in aarvormige bloeiwijzen, zijn groot en hebben een aangename rozig-paarse tint. De bloemen zelf zijn enigszins langwerpig en hebben meerdere bloemblaadjes. De bloeiperiode valt in juni. In het begin van de herfst rijpen de vruchten, die 4 randen hebben en een langwerpige vorm. In de vrucht bevinden zich kleine bruine nootjes.

Deze plant is oorspronkelijk afkomstig uit Klein-Azië. Tegenwoordig is betonie verspreid over bijna geheel Europa, in Centraal-Azië en zelfs in sommige regio's van Siberië. Ze komt ook voor in de Oeral en de Kaukasus. Meestal groeit ze in naald- en gemengde bossen. Betonie is te vinden op berghellingen, heuvels en langs wegen.

Soorten

Het geslacht Andoorn telt meer dan 300 plantensoorten. Ze zijn over bijna de hele wereld te vinden. Ze groeien alleen niet in Nieuw-Zeeland en Australië. Er worden verschillende hoofdvarianten onderscheiden.

1. Wollige andoorn. Dit is een van de populairste planten van dit geslacht bij tuinliefhebbers. Iran en Turkije worden beschouwd als zijn oorsprong. Hij komt voor in het zuiden van het Europese deel van Rusland en in de Kaukasus. De hoogte hangt af van de omstandigheden en varieert van 20 tot 60 cm. De scheuten zijn vierkantig, rechtopstaand, met weinig bladeren. De bladeren zelf zijn langwerpig, smaller wordend naar de basis. Op hun oppervlak bevinden zich veel witte haartjes. De bloemetjes zijn verzameld in aarvormige bloeiwijzen, hebben een paarse of roze kleur. Door de witte beharing van de bladeren zien ze er van een afstand uit als zilverachtige matjes.
2. Eenjarige andoorn. In het wild komt het voor in Azië, Europa en West-Siberië. In tegenstelling tot andere planten heeft het een vertakte stengel. De hoogte is niet meer dan 30–35 cm. Aan de onderkant zijn de stengels kaal, iets hoger verschijnt beharing. Aan de onderkant van de plant bevinden zich langwerpige bladeren, en de bovenste bladeren zijn lancetvormig. De bloemen zijn ook in bloeiwijzen verzameld en geel-wit gekleurd. De vrucht van de plant is een klein nootje. De bloem wordt beschouwd als een goede honingplant.
3. Bosandoorn. Wijdverspreid in Azië, Europa en de Kaukasus. De struik kan tot 120 cm hoog worden. De scheuten zijn zacht, recht, donzig. De bladeren zijn hartvormig en eivormig. De bovenste bladeren zijn dun en langwerpig. De bloemen zijn lang, violet, verzameld in bloeiwijzen.
4. Moerasandoorn. Groeit in Turkije, Europa en ook in Aziatische regio's met een gematigd klimaat. Wordt 110–120 cm hoog. De stengels van de plant zijn bedekt met zachte haren. De onderste bladeren zijn scherp, langwerpig, met kartels over de gehele lengte. De bovenste bladeren zijn lancetvormig. De kleur is paars, ze zijn verzameld in bloeiwijzen bestaande uit 8–10 bloemen.
5. Grootbloemige andoorn. Komt alleen voor in Klein-Azië en de Kaukasus. De hoogte van het kruid is niet meer dan 30 cm. De bladeren zijn rond, hartvormig, puntig aan het uiteinde. De bloemen bevinden zich op een aparte stengel, die tot 50 cm hoog kan worden. De bloemen zijn groot, lila van kleur.

Oogst en opslag

De verzameling van het materiaal begint in juni, wanneer de actieve bloei van de betonie begint. Meestal kan de plant de hele zomer worden verzameld. U moet vroeg in de ochtend op pad gaan voor medicinaal materiaal, bij zonnig en droog weer. De beste tijd om te verzamelen wordt beschouwd als de periode wanneer de zon nog niet hoog staat, maar de dauw al is opgedroogd.

U moet de stengels afsnijden met een kleine afstand van de wortels. Dit kan met een kantoorschaar of een scherp mes. Dorpsbewoners kunnen ook een sikkel gebruiken. Het is erg belangrijk om het gereedschap goed te slijpen, anders kan men gemakkelijk schade aan de plant toebrengen die tot rotting leidt. U mag alleen gezonde stengels afsnijden zonder sporen van insectenschade of droge bladeren. Het is ook belangrijk om de bladeren goed te bekijken, er kunnen gaatjes in zitten van sommige insecten. Als slechts een klein deel van de plant beschadigd is, kan men dat verwijderen en de rest behouden. Betonie groeit in groepen, bij het verzamelen is het belangrijk om 20–30% van het gebied onaangeroerd te laten, zodat de plant zich verder kan voortplanten.

U moet bloemen verzamelen ver weg van wegen, begraafplaatsen, fabrieken en toiletten, het beste in bossen.

U moet een klein zakje meenemen om het gesneden kruid in te doen. Het is belangrijk om beschadiging van de planten te voorkomen, dus u moet ze niet stevig samendrukken, ze moeten los liggen. Thuis het materiaal nogmaals controleren en per ongeluk verzameld kruid van andere soorten verwijderen. Ook moet u de stengels schoonmaken van vuil, indien aanwezig.

Etherische oliën in het kruid zijn zeer vluchtig, dus u moet het op zolder of buiten onder een afdak bewaren. Daarvoor spreidt u het uit op een dichte doek. U kunt ook speciale drogers gebruiken. Spreid het kruid in een dunne laag en droog het tot het klaar is bij een temperatuur niet hoger dan 50 graden.

Zodra het kruid klaar is, moet u het in stoffen zakjes doen. Bij naleving van alle omstandigheden kan de opslagduur van het materiaal 2–3 jaar bedragen.

Geneeskrachtige eigenschappen van het kruid betonie

In het oude Griekenland gebruikte men voornamelijk de wortels van deze plant, nu gebruikt men vaker de bovengrondse delen. Het kruid heeft een diuretisch, ontstekingsremmend en kalmerend effect. Infusies en afkooksels worden ingenomen om de bloeddruk te verlagen. Betonie staat ook bekend om zijn pijnstillende werking.

Het heeft ook een slijmoplossend en laxerend effect. Betonie kan gal afvoeren en wonden snel genezen. Het werd gebruikt als ontsmettingsmiddel.

Het is ook een immunostimulerende plant. Betonie wordt gebruikt bij verschillende virale ziekten, waaronder keelontsteking en bronchitis. Dit verlicht het ziekteverloop en versnelt het herstel.

Tincturen en afkooksels worden gedronken om de spijsvertering te verbeteren. Dit kruid is een onmisbare hulp bij ontstekingsprocessen in de blaas en ziekten van het cardiovasculaire systeem. Volksgenezers raden aan betonie te gebruiken bij gynaecologische problemen en gewrichtspathologieën.

Betonie in de volksgeneeskunde

Betonie heeft al lang een plaats in de volksgeneeskunde. Er worden afkooksels en infusies van gemaakt die gericht zijn op specifieke aandoeningen. Daarnaast hebben ze allemaal een versterkende werking.

Diuretisch en choleretisch middel

Voor dit doel bereidt u een infusie van de wortels en bladeren van het kruid. Neem ze in een verhouding van 1:1, hak ze fijn, meng en giet er een kopje kokend water bij. Dek af met een deksel, wikkel in een handdoek en laat 2 uur trekken. Zeef de bereide oplossing en neem 1 eetlepel, maximaal 4 keer per dag.

Bij stoornissen van het bloedvatenstelsel

Er wordt een afkooksel bereid met toevoeging van port. Dit middel is ook nuttig bij hevig bloeden.

Voor de bereiding van het afkooksel wordt alleen het bovengrondse deel van de plant gebruikt. Neem 2–3 eetlepels van het materiaal, hak het fijn, giet er heet water bij en zet op een laag vuur. Kook het middel nog 10–15 minuten, laat het daarna 1,5–2 uur trekken. Zeef het afkooksel en voeg 2 eetlepels port toe. Neem het medicijn 3–4 keer per dag, 1 eetlepel.

Bij maag-darmaandoeningen

Er wordt een afkooksel van de wortels van de plant gebruikt. Dit is een goed middel tegen diarree en verbetert ook de conditie van de darmen.

U heeft 1 eetlepel fijngemalen wortel en 0,5 liter water nodig. Giet het warme water over de wortel, zet op een laag vuur en kook gedurende 10 minuten. Laat het vervolgens afkoelen en zeef. Drink 150 ml driemaal daags enkele minuten voor de maaltijd.

Bij etterende wonden

In dergelijke gevallen werkt een kruidenmengsel op basis van betonie goed. Het versnelt de wondgenezing en kan ook worden gebruikt bij zieke gewrichten.

Voor de bereiding dient u 1 eetlepel bladeren en bloemen van betonie te nemen, evenveel brandnetelbladeren, 1 theelepel aloë-sap, 20 g bijenwas, gebrande aluin – op het puntje van een lepel. Kippenvet aan de kook brengen, in dezelfde volgorde de planten en andere ingrediënten toevoegen. Laat op laag vuur 60–80 minuten koken, onder voortdurend roeren. Het bereide medicijn door kaasdoek zeven en vervolgens afkoelen. Zalf in een dunne laag aanbrengen op een doek en op de wond binden.

Tegen hoest

De Chinese volksgeneeskunde gebruikt deze plant ook. Het heeft een plaats gevonden voor de behandeling van vele aandoeningen, waaronder hoest. Zo'n aftreksel heeft een tonisch effect, verdunt effectief slijm en bevordert de afvoer ervan. Maar u moet bedenken dat betonie, net als andere middelen uit de volksgeneeskunde, geen onmiddellijk effect heeft. Daarom moet u geduld hebben.

Voor de bereiding van het medicijn neemt u 1 eetlepel gemalen top van het kruid en 200 ml water. Giet het medicijn met kokend water, wikkel het stevig in en laat het 1–1,5 uur staan. Laat het vervolgens afkoelen tot kamertemperatuur en zeef het. Drink 2–3 keer per dag voor de maaltijd 1 eetlepel. U kunt ook een beetje citroensap of honing toevoegen. Dan is het aftreksel een effectief middel tegen verkoudheid.

Bij sinusitis

Dankzij het ontstekingsremmende effect onderscheidt betonie zich door een hoge effectiviteit bij de behandeling van sinusitis. Het is een uiterst onaangename aandoening die tot ernstige complicaties kan leiden als het niet wordt behandeld. Een afkooksel van dit kruid kan de inhoud van de sinussen verdunnen en pijnloos afvoeren.

Voor de bereiding van het afkooksel heeft u het gehele bovengrondse deel van de plant nodig – 2 eetlepels en 200 ml kokend water. Maal de grondstof zorgvuldig, giet er kokend water over en zet het nog 5–10 minuten op een laag vuur. Laat het vervolgens 30 minuten trekken. Koel het medicijn af en zeef het. Druppel de neus minimaal 5 keer per dag. De behandelingskuur duurt tot volledig herstel. Bewaar het afkooksel in de koelkast en verwarm het voor gebruik een beetje. U kunt heet water in een kom doen, dan een beetje afkooksel in een borrelglas en dit in de kom plaatsen.

Om het immuunsysteem te versterken

Dit recept voor een afkooksel stelt u niet alleen in staat de immuniteit te versterken tijdens griep en andere ziekten, maar verlaagt ook effectief de bloeddruk. Ook normaliseert het afkooksel de stofwisseling. Het heeft een ontstekingsremmende en diuretische werking, dus is het nuttig bij aandoeningen van de urinewegen.

Voor de bereiding heeft u 1 eetlepel gemalen kruid en 200 ml water nodig. Giet het kruid met water, zet het op een laag vuur, breng het aan de kook en laat het 15–20 minuten koken. Zet het opzij, dek af met een deksel en laat het volledig afkoelen, zeef het vervolgens en voeg 1 theelepel honing toe en meng goed. Drink de inhoud driemaal daags 50 ml, 30 minuten voor de maaltijd.

Bij huidziekten

In vele landen worden aftreksels en infusies van betonie gebruikt voor de behandeling van huidziekten. Het kruid versnelt de wondgenezing, desinfecteert ze en vermindert ook ontstekingsprocessen en helpt bij het uittrekken van etterende puistjes.

Voor de bereiding van het geneesmiddel heeft u 2–3 eetlepels kruid en 1 liter kokend water nodig. Maal het kruid fijn en giet er vervolgens kokend water overheen. Laat het een uur trekken. Gedurende deze tijd moet de infusie voldoende afkoelen; zo niet, dan kunt u het nog even laten staan. Zeef nu het geneesmiddel en giet de inhoud in het bad. U kunt ook citrusvruchtensap, honing of speciale toevoegingen met essentiële oliën aan de infusie toevoegen. Dit zal de effectiviteit van de behandeling alleen maar verhogen. Dit geneesmiddel is een effectieve preventie van spataderen.

Bij aandoeningen van het zenuwstelsel

Tinctuur van betoniebloemen heeft een kalmerende werking. Het heeft ook een ontstekingsremmend effect en kan bogen op het vermogen om het immuunsysteem te versterken.

Voor de bereiding van de tinctuur moet u eerst een geschikte container kiezen. Hiervan hangt de hoeveelheid ingrediënten af. Vul bijvoorbeeld een literpot voor de helft met bloemen, zonder aan te drukken, en giet er vervolgens 1 liter wodka bij tot de rand. Sluit de pot goed af en zet deze gedurende 14 dagen op een donkere plaats. Het middel moet bij kamertemperatuur trekken. Schud de pot elke 5 dagen even. Na 2 weken zeef het middel grondig om de fijnste plantendeeltjes te verwijderen. Dit kunt u doen met een dikke doek. Het wordt aanbevolen om de procedure meerdere keren te herhalen. Drink het middel eenmaal per dag, 30 druppels, na deze te hebben verdund met water.

Bij nier- of leveraandoeningen

Voor dit doel wordt een aftreksel van de wortels in melk gebruikt. Het is ook nuttig bij jicht, colitis en andere aandoeningen van het maag-darmkanaal. In sommige gevallen kan het ook nuttig zijn bij gastritis, maar u moet eerst altijd een arts raadplegen. Dit aftreksel kan ook helpen bij aambeien, vanwege het vermogen om de ontlasting te verzachten en pijnloos af te voeren.

Voor de bereiding heeft u slechts 15 g fijngemalen kruid en 0,5 liter melk nodig. Giet de melk over de betonie, zet het op laag vuur, breng aan de kook en laat nog een half uur koken. Laat het vervolgens 1,5–2 uur trekken, waarna u het middel zeeft. Drink 50 ml, niet vaker dan 3 keer per dag. De behandelingskuur mag niet langer duren dan 3 weken. Na een pauze kan deze worden hervat. Bij hepatitis drinkt u 150 ml eenmaal daags gedurende 21 dagen.

Soorten geneeskrachtige bereidingen

Aanvankelijk werden alleen aftreksels van de wortels gebruikt als laxeermiddel. Nu wordt vaker het bovengrondse deel van de plant, inclusief de bloemen, gebruikt voor het bereiden van verschillende infusies en tincturen. Van betonie wordt ook thee gemaakt, die een versterkend effect heeft.

Aftreksel

Een infusie van de bladeren is nuttig bij ontstekingsprocessen in het lichaam, problemen met het maag-darmkanaal, acute luchtweginfecties en hoge bloeddruk. Het wordt gebruikt voor de behandeling van de ademhalingsorganen en bij aandoeningen van het zenuwstelsel.

Voor de bereiding hebt u 200 ml kokend water en 1 eetlepel bladeren nodig. Hak de grondstof zorgvuldig fijn, giet er kokend water over, dek af met een deksel en laat 2 uur staan. Zeef daarna.

Bij maag- of darmklachten mag u niet meer dan 1 eetlepel, 4 keer per dag vóór de maaltijd, drinken. Bij hypertensie en hoest gebruikt u 1 eetlepel 4–5 keer per dag, ongeacht de maaltijden. Bij bijholteontsteking druppelt u ten minste 5 keer per dag in de neus. Bij keelontsteking en andere ontstekingsprocessen in de mondholte moet u regelmatig gorgelen.

Tinctuur

Deze wordt aanbevolen bij stoornissen van het zenuwstelsel en bij depressie. De plant helpt ook bij hypertensie.

Voor de bereiding hebt u 200–250 g bloemen van de plant en 0,5 liter wodka nodig. Hak de grondstof zorgvuldig fijn en doe deze in een glazen pot met een inhoud van 0,5 liter. Het is belangrijk dat de bloemen ongeveer een derde van de ruimte innemen. Voeg indien nodig bloemen toe of verwijder er juist enkele. Giet vervolgens een fles wodka over de bloemen tot aan de rand, sluit de pot goed af en zet deze op een donkere plaats. Het medicijn is pas klaar na 14 dagen. Zeef de tinctuur vóór gebruik altijd.

Drink de tinctuur niet vaker dan 3 keer per dag, telkens 15–25 druppels, nadat u ze in water hebt verdund. De behandelingskuur moet 3 weken duren, waarna u een pauze moet nemen.

Afkooksel

Het afkooksel heeft een vochtafdrijvende werking. Het wordt gebruikt bij hevige bloedingen en bij stoornissen in de bloedsomloop.

Voor de bereiding hebt u het bovenste deel van het kruid (samen met de stengel) en een glas water nodig. Snijd de grondstof fijn en giet er vervolgens kokend water over. Zet het daarna op een laag vuur en laat 5–10 minuten koken. Haal het daarna van het vuur, dek af met een deksel en laat 2–2,5 uur trekken. Zeef het bereide medicijn.

Bij bloedingen wordt aanbevolen 1–2 eetlepels te drinken, niet vaker dan 4 keer per dag. Ter preventie van aandoeningen van de bloedsomloop drinkt u niet meer dan 3 keer per dag 1 eetlepel.

Thee

Het wordt aanbevolen om het als vochtafdrijvend middel te drinken, en ook bij problemen met de bronchiën, hevige hoest en verkoudheid. De thee mag niet aan kinderen jonger dan 3 jaar worden gegeven.

Het bereiden ervan is niet moeilijk. Neem 2–3 g grondstof en giet er één glas kokend water over. Laat het medicijn 20–30 minuten trekken en zeef het daarna. Het wordt aanbevolen niet meer dan 3 kopjes van het medicijn per dag te drinken. U kunt er eventueel honing, suiker of citroen aan toevoegen. Als u er ook munt of melisse aan toevoegt, kunt u het voor het slapengaan als kalmerend middel drinken.

Teelt van betonie

Het is niet altijd mogelijk om op zoek te gaan naar geneeskrachtige grondstoffen, omdat deze niet beschikbaar zijn. Maar dat is geen probleem, want u kunt betonie ook in uw eigen moestuin kweken. Het is een weinig veeleisende plant waarvoor geen bijzondere omstandigheden nodig zijn. De belangrijkste eigenschap van betonie is de bestandheid tegen lage temperaturen.

Betonie kan in elke grondsoort groeien, maar het is het beste om omstandigheden te creëren zoals in de vrije natuur. Daarvoor moet u een apart bed met leemhoudende grond aanleggen.

U kunt ook elke plek kiezen om te planten. De plant groeit even goed in de schaduw als in de zon. Het beste is een plek die de ene helft van de dag door de zon wordt beschenen en de andere helft in de schaduw ligt. Deze balans voorkomt dat de betonie te veel in de hoogte gaat groeien.

De plant hoeft niet vaker dan een keer per week te worden bewaterd. Bemesting is niet nodig, maar het is niet verboden. Gedurende het hele seizoen kunt u maximaal 3 keer bemesten.

Gewoonlijk vermeerdert betonie zich via zaden, maar het kan ook vegetatief, door de plant te delen. Dit gebeurt in het voorjaar, anders kan het kruid niet aanslaan. Op deze manier kunnen alleen planten worden vermeerderd die al meerdere jaren bloeien. Kies scheuten die langer zijn dan 12 cm.

Contra-indicaties voor gebruik

De belangrijkste contra-indicatie betreft mensen met hypotensie. De plant heeft de eigenschap de bloeddruk te verlagen, dus is het gevaarlijk voor mensen met hypotensie. Ook heeft het kruid de eigenschap de bloedstolling te bevorderen. Daarom is het gevaarlijk voor mensen die een neiging hebben tot trombose.

Het is ook af te raden dit middel te gebruiken door zwangere vrouwen, borstvoedende moeders en ouderen. Betonie is zeer gevoelig, dus het is gevaarlijk voor mensen met allergieën.

Wees voorzichtig met het innemen van infusies en afkooksels bij gastritis met verlaagde zuurgraad en ernstige hartziekten.

Het is een ongelooflijk nuttige plant die de tand des tijds heeft doorstaan. Tot op de dag van vandaag wordt het effectief gebruikt in de volksgeneeskunde. U kunt het zelf op uw perceel kweken, zodat u zich elk jaar van hoogwaardig medicinaal materiaal kunt voorzien.

Foto van de geneeskrachtige betonie