Gentiaan: geneeskrachtige eigenschappen en contra-indicaties

De tere blauwe, paarse, gele klokjes van de gentiaan openen zich in de lente of herfst, en nodigen kruidkundigen uit voor een wandeling om de nuttige plant te zoeken. De geneeskrachtige eigenschappen werden al in de 2e eeuw voor Christus gebruikt, waarbij met wortelstokken de pest werd genezen. Het bovengrondse deel wordt ook gewaardeerd en gebruikt in veel volksrecepten.

Hoe ziet het eruit en waar groeit het

De familie telt in totaal 400 soorten. In het Europese deel komen er 96 voor. Ze hebben gemeenschappelijke kenmerken, maar verschillen in grootte en bloeiperiode. De kleinste vertegenwoordigers worden niet hoger dan 20 cm, terwijl reuzen een hoogte van 1,5 m bereiken. Het zijn voornamelijk halfheesters met rechte stengels en krachtige wortelstokken. De bladeren zijn lang, pijlvormig, met een duidelijke groef in het midden van de bladschijf.

De bloemkroon is meestal paars, blauw, geel of wit gekleurd. Binnenin overheerst een donkerdere tint, de buitenkant is lichter, en er zijn vaak streepjes die van de basis naar de randen van het bloemblad lopen. In vergelijking met de lengte van de stengels zijn de bloemen groot, lijkend op een klokje.

Het verspreidingsgebied beslaat bijna de hele wereld, met uitzondering van de noordelijkste gebieden. Maar het liefst groeit gentiaan, of 'gorchanka' zoals het in ons land wordt genoemd, in gematigde breedtegraden. Bovendien is hij niet bang voor hoogte en ijle lucht, en bereikt soms een hoogte van 5500 m boven zeeniveau. Hij wordt vaak aangetroffen in alpenweiden als onderdeel van de kruidengemeenschap. Gorchanka vormt bijna geen open plekken, maar concentreert zich in groepjes van 3-4 struiken.

Als medicinale plant wordt hij al lang gekweekt in apothekerstuinen, om niet achter geneeskrachtige grondstoffen door de bergen en heuvelhellingen te hoeven rennen. Hij heeft een goede sierwaarde, wordt apart of in bloemperken geplant. U kunt variëteiten met verschillende bloeitijden combineren en een jaarronde border met ongewone tere klokjes creëren, met dubbel voordeel: esthetisch genot en een gemakkelijke oogst van het benodigde materiaal.

Soorten

Er zijn eenjarige en meerjarige variëteiten. In de tuinbouw wordt de voorkeur gegeven aan vaste planten, in de geneeskrachtige praktijk worden verschillende hoofdsoorten gebruikt:

• stengelloze;
• voorjaarse;
• klokjesgentiaan;
• Daurische;
• kruisbladige;
• gele;
• grootbladige.

De soorten zijn kenmerkend voor verschillende natuurlijke omstandigheden, de meeste zijn niet bang voor vorst en vereisen geen nauwgezette aandacht bij de teelt. Ze worden verzameld in het wild of gekweekt in datsja's en tuinen bij woningen.

Belangrijk: Sommige soorten gentiaan worden als zeldzaam en bedreigd beschouwd vanwege menselijke economische activiteit.

Voorjaarsgentiaan
De meest miniatuur, wordt niet groter dan 3–5 cm. Op de rechte stengel opent zich één helderblauwe bloem. De plant is meerjarig, niet bang voor vorst, stelt weinig eisen aan de groeiomstandigheden en heeft een pijnstillende, bacteriedodende en zacht kalmerende werking. In volksrecepten worden wortelstokken en bladeren gebruikt.

Stengelloze gentiaan
De stengel verheft zich 9–10 cm boven de grond, de bloem is groot, helder gekleurd, klokvormig. Op dezelfde plek groeit hij enkele jaren, is bestand tegen vorst.

Interessant: Hiermee kan men het weer voorspellen; enkele uren voor regen sluiten de bloemkronen.

Klokjesgentiaan
De plant wordt 60 cm hoog, heeft één niet-vertakkende stengel, smalle bladeren zitten dicht opeen in regelmatige lagen. De bloem is klokvormig, diepblauw. Aan de top van de stengel opent zich aan het einde van de zomer 1, zelden 2 bloemen met kenmerkende streepachtige lijnen aan de buitenkant.

In de volksgeneeskunde worden de bovengrondse delen en de wortel gebruikt. Het wordt toegepast om parasieten uit de darmen te verdrijven, het zenuwstelsel te stabiliseren, menstruatiepijn te verminderen en de tonus van de baarmoeder te normaliseren.

Daurische gentiaan
Hij onderscheidt zich van de anderen door bloemen die in bloeiwijzen van 5–8 stuks zijn verzameld. Ze staan in 2–3 lagen op een bijna bladloze stengel. Massale bloei vindt plaats in augustus. Het grootste deel van de bladschijven groeit uit een basale rozet. Ze omringen de stengel, die zelden hoger wordt dan 40 cm.

Afkooksels en infusies van de wortels en het bovengrondse deel hebben koortsverlagende, immuunstimulerende en antibacteriële effecten. Ze worden gebruikt tegen reuma, spierpijn, om pijn bij verwondingen te verminderen, vasculaire spasmen en migraineaanvallen te verlichten. Een goed antiviraal effect maakt het mogelijk om ze te gebruiken tijdens virale griepepidemieën en verkoudheid. Afkooksels worden aanbevolen voor mannen als ondersteunend middel bij constante stress en emotionele vermoeidheid. Regelmatig gebruik van gentiaan herstelt de potentie en het mechanisme van seksuele opwinding.

Kruisbladgentiaan
Een van de meest waardevolle vanuit het oogpunt van kruidendokters. In recepten wordt de wortel gebruikt. De plant geeft de voorkeur aan rotsachtige hellingen, open zonnige plaatsen. Hij gedijt goed in de buurt van andere weidekruiden. De halfstruik bereikt een hoogte van 70 cm. Kenmerkend zijn de onvertakte rechte stengels met een krachtige basale bladrozet. De bloemen vormen zich in trossen in de bladoksels. Ze beginnen bijna gelijktijdig te openen, beginnend bij de onderste lagen. De bloei vindt plaats in de zomer, vanaf de tweede helft van juni, de zaaddoos vormt zich in september.

De wortelstokken bevatten alkaloïden, bitterstoffen en etherische oliën. Infusen en afkooksels ervan worden toegepast bij problemen met het maag-darmkanaal, brandend maagzuur, polyartritis, bloedarmoede en een slechte eetlust. Omslagen en kompressen stimuleren de regeneratie bij vochtende en etterende wonden; poeder vermengd met kamillebloemen is effectief bij huidbeschadigingen.

Bij hyperhidrose van de voeten worden wortelstokken samen met fijngemalen eikenschors toegepast.

Gele
Deze soort werd in het oude Griekenland en Rome gebruikt om de spijsvertering te normaliseren; de wortelstokken werden gebruikt voor de behandeling van de pest en de preventie van darmziekten. Deze is de zeldzaamste, met uitsterven bedreigde soort en staat op de Rode Lijst. Hij is moeilijk te kweken; in de natuur verdwijnt hij omdat hij alleen op bepaalde plaatsen kan voorkomen, die vaak door de mens worden ontgonnen.

De hoogstgroeiende soort bereikt 1,5 m; vanuit de wortelstok groeien verschillende krachtige, rechte stengels. De bladkleur is groen met een blauwachtige tint; op het oppervlak zijn de reliëfrijke boogvormige nerven goed zichtbaar. De onderste zijn verzameld in een donzige rozet, de bovenste staan paarsgewijs op de stengel. Hij bloeit overvloedig vanaf het 3e–4e levensjaar. Onder gunstige omstandigheden leeft de halfheester tot 50 jaar. De wortelstok wordt gewaardeerd; hiervan bereidt men afkooksels, infusen en extracten voor zalven.

Het wordt gebruikt als ontsmettend, antiviraal en antibacterieel middel. Het wordt toegepast in enkelvoudige recepten en kruidenmengsels bij gastritis, achylie en stoornissen in de werking van de galblaas en de lever. Afkooksels van de wortelstokken versterken de immuniteit, versnellen de regeneratie en hebben een sedatief effect. Ze worden aanbevolen bij longpathologieën, nierstenen en seksuele stoornissen.

Grootbladige
Komt voor in Siberië, het Verre Oosten en Priamurje. Naast medicinale eigenschappen is het een honingplant. De naam weerspiegelt volledig het uiterlijk van de plant. De bladeren zijn, anders dan bij andere soorten, werkelijk groot en talrijk. In de breedte worden ze 2,5–3 cm; de lengte kan soms 40 cm bereiken. Veel bladeren bevinden zich in de wortelzone; naarmate de stengel zich strekt, neemt het aantal bladeren met de hoogte geleidelijk af. De bloemen zijn daarentegen klein, ongeveer 2 cm in diameter, intens blauw met een paarse glans. Populair als sierplant in meerlaagse bloembedden.

Voor medicinale doeleinden worden alle delen van de plant gebruikt, maar na de oogst worden ze zorgvuldig gescheiden in het bovengrondse deel en de wortelstokken, en afzonderlijk gedroogd. Afkooksels verbeteren de spijsvertering en de potentie; ze worden toegepast als bloedstelpend en antibacterieel middel. Infusen zijn goed voor het reguleren van de secretoire functie van de maag, het verwijderen van pathogene flora in het maag-darmkanaal en het verbeteren van de darmperistaltiek.

Het wordt ook gebruikt voor de behandeling van longziekten, hypertensie, neurasthenie en chronische gastritis.

Oogst en opslag

Gentiaan groeit in kleine pollen van enkele struikjes. Voor het verzamelen wordt in de zomer een plek uitgekozen, waarbij u open plekken kiest met de meest bladerrijke bladrozetten. Als het gewas op een huistuin wordt gekweekt, is het aan te raden om meerdere rijen te planten en het materiaal beurtelings te oogsten, waarbij u altijd een klein deel achterlaat voor verdere groei.

Belangrijk: alleen planten van na 3–4 jaar hebben een geneeskrachtige werking; jongere planten hebben nog niet de complexe nuttige stoffen opgebouwd.

Bij de meeste soorten worden de wortelstokken samen met de wortels als het meest waardevolle component beschouwd. Voor de soorten waarbij ook het bovengrondse deel wordt gebruikt, wordt aanbevolen om in twee fasen te oogsten. De groene massa wordt gedeeltelijk gesneden tijdens de bloei, en de wortels worden in de herfst opgegraven, nadat de bladeren beginnen te verwelken.

Nadat de wortelstok is opgegraven, wordt deze grondig geschud, worden de dunne worteltjes en beschadigde delen afgesneden, en pas daarna wordt hij in meerdere baden gewassen. Kleine worteltjes worden in hun geheel gedroogd, langere worden in stukken gesneden, en die een dikte van 2–3 cm hebben bereikt, kunt u beter overlangs splitsen. Drogen is gemakkelijker bij een temperatuur van 50 graden. Hiervoor wordt een elektrische droger gebruikt. Bij natuurlijke droging begint een geleidelijk fermentatieproces, en een deel van de nuttige bitterstoffen wordt afgebroken. Kwalitatief goed gedroogde wortelstokken zijn te herkennen aan een lichte honing-kruidige geur en een zeer bittere smaak.

De houdbaarheid van het gedroogde materiaal is 3 jaar. Het beste is om de wortelstokken na het drogen in een linnen zakje te doen en op te hangen op een droge, donkere plaats, met vermelding van het jaar en de maand van oogst.

Chemische samenstelling

Bij elke soort varieert de verhouding van nuttige stoffen enigszins, maar gemeenschappelijk zijn:

• catechinen;
• pectinen;
• bitterstoffen;
• gom;
• flavonoïden;
• harsen;
• slijmstoffen;
• looistoffen;
• iridoïden;
• sacharose;
• etherische oliën;
• vetzuren;
• coumarinen;
• gentianine;
• alkaloïden;
• ascorbinezuur.

De kleur van de wortel wordt veroorzaakt door kleurstoffen. Het niveau van therapeutische werking is te danken aan de aanwezigheid van bittere glycosiden, die geconcentreerd zijn in de wortelstok.

Geneeskrachtige eigenschappen van gentiaan

Afkooksels en aftreksels van het wortelgedeelte worden gebruikt in de complexe therapie:

• bij een lage eetlust;
• bij bloedarmoede;
• bloedarmoede;
• diathese;
• vitaminetekort;
• scheurbuik;
• bronchitis;
• chronische hoest;
• krachtverlies;
• een verzwakt immuunsysteem en vertraagde regeneratie;
• gewrichtspijn.

Afkooksels van het kruid en de wortelstokken werden met succes gebruikt voor de behandeling van pest en malaria vanwege hun antibacteriële en ontstekingsremmende eigenschappen. Gele gentiaan is opgenomen in maag-elixers, Bittner-balsem, Zweedse bitter, Aflubine. Kompressen en lotions helpen jeuk en irritatie bij netelroos, insectenbeten te verlichten, en zijn effectief voor de behandeling van etterende wonden en snijwonden.

Het voornaamste toepassingsgebied van gentiaan zijn problemen met het maag-darmkanaal. Het verlicht spasmen van de gladde spieren, elimineert constipatie, winderigheid en brandend maagzuur, stimuleert de galafscheiding en de secretie van de spijsverteringsklieren.

Toepassing van gentiaan in de volksgeneeskunde

De wortelstokken en bladeren worden gebruikt voor inwendig en uitwendig gebruik, afhankelijk van de soort en de ernst van de aandoening. Meestal worden waterige aftreksels bereid, minder vaak alcoholische. Afkooksels behouden hun heilzame eigenschappen slechts één dag, zelfs wanneer ze in de koelkast worden bewaard. U moet ze in kleine porties bereiden; wat overblijft, moet na 24 uur worden weggegooid. Het beste houdt poeder van de gedroogde wortelstok zich; dit wordt altijd in een pot met een goed sluitende deksel gedaan ter bescherming tegen vocht. Voor elk segment van aandoeningen bestaan er effectieve en door de tijd beproefde volksrecepten.

Zenuwuitputting en chronische vermoeidheid

Voor 200 ml water neemt u 2 eetlepels droog materiaal, brengt dit op een laag vuur aan de kook en laat het 10 minuten trekken. Daarna laat u het afkoelen, zeefdt u het en verdeelt u het in 4 gelijke delen, die gedurende de dag worden ingenomen. De behandelingskuur duurt ten minste 14 dagen.

Gebrek aan eetlust

Er zijn 2 manieren van inname: als afkooksel en als poeder. Bij volledige weerzin om voedsel te nuttigen, wordt aanbevolen 3 keer per dag een mespunt poeder in te nemen, met 100 ml warm water, een half uur voor de geplande maaltijd.

Bij mildere symptomen kunt u beter kiezen voor een afkooksel van 1 glas water op 1 theelepel materiaal. De suddertijd in een geëmailleerde pan op een laag vuur bedraagt 10 minuten. U neemt 20 ml in, 15–20 minuten voor het eten. De resten van het middel giet u 's avonds weg; de volgende dag bereidt u een nieuwe portie.

Reuma, artritis, jicht

De fijngemaakte droge wortel giet u over met 300 ml koud water en na het koken laat u het 15 minuten op een laag vuur sudderen. Nadat het afkooksel 2 uur heeft gestaan, zeefdt u het en giet u het over in een fles of pot met deksel. U neemt het in gelijke porties 3 keer per dag in. Het middel veroorzaakt geen gewenning; bij regelmatig gebruik verlicht het gewrichtspijnen, vermindert het de intensiteit van jichtaanvallen en vergroot het de flexibiliteit en bewegingsamplitude van de ledematen en het lumbale gebied.

Hyperhidrose

De zweetgeur is gemakkelijk te verhelpen met dagelijkse voetbaden van een mengsel van 5 delen gentiaanwortelstok en 3 delen fijngemalen eikenschors. Het materiaal giet u over met 1 liter water en laat u ten minste 10 minuten koken. Het afkooksel moet warm zijn, net zo warm als de voet kan verdragen. De procedure voert u uit tot de vloeistof is afgekoeld. De voeten dept u droog met katoenen doek; 's nachts draagt u sokken van natuurlijke vezels. Binnen 3–4 dagen verdwijnt de geur; na een week van behandelingen neemt het zweten aanzienlijk af. In deze periode is het wenselijk geen sokken en panty's van synthetische stoffen te gebruiken.

Brandend maagzuur

In plaats van tabletten kunt u veel beter voor het eten een glaasje worteltinctuur op wijn of wodka innemen. Het aftreksel wordt 21 dagen bereid uit 1 eetlepel fijngemaakte wortelstok op 200 g vloeistof.

Diathese

Vooral bij volwassenen is het optreden ervan bijzonder hinderlijk, en het is moeilijk te bestrijden. Om de uitwendige symptomen te verlichten bereidt u een afkooksel van een mengsel van duizendbladkruid, gentiaanwortels en inulawortel in gelijke delen. 15 g van het gemengde materiaal giet u over met 500 ml water en laat u 10–12 minuten koken. U neemt het alleen warm in, voor het eten, 1 eetlepel per keer.

Het kweken van gentiaan in de tuin

Naast medicinale soorten bestaan er ook decoratieve variëteiten die verrassend mooi zijn. Het is goed om ze te combineren; als u dan een deel van de medicinale planten verwijdert, zal het uiterlijk van de bloembed niet erg lijden. De volgende soorten zijn weinig veeleisend wat betreft de groeiomstandigheden en zeer effectief:

• zevendelige gentiaan;
• Chinese siergentiaan;
• gewimperde gentiaan;
• gestippelde gentiaan;
• smalbladige gentiaan.

Ervaren tuiniers raden aan niet met zaailingen te werken, maar het gewas begin mei direct in de door de lentezon opgewarmde grond te zaaien. Voor soorten die in het voorjaar bloeien, kiest men beschaduwde plekken; voor herfstbloeiers zonnige plekken. De fijne zaden worden over de voorbereide grond uitgestrooid en licht bedekt met een zeer dun laagje zand.

De verzorging van de plant is minimaal en bestaat uit tijdig water geven, losmaken van de grond en verwijderen van onkruid. Bijvoeden met speciale middelen is niet nodig; het volstaat om 3–4 keer per seizoen water met as te geven of een zeer zwak aftreksel van koemest. Op één plek kan gentiaan tot 10–12 jaar groeien. In de winter wordt in gebieden waar weinig sneeuw valt en de vorst plotseling en langdurig invalt, de aanplant van de medicinale plant afgedekt met dennentakken.

Tijdens de bloeiperiode is gentiaan het kwetsbaarst en het meest veeleisend wat betreft water geven. Het beste is als de grond op het bed voortdurend licht vochtig blijft.

Soms verschijnen er puntjes of een waas op de struikjes. Dit zijn tekenen van grauwe schimmel, bruine bladvlekkenziekte of roest.

Belangrijk: een plant met ziekteverschijnselen mag niet voor medicinale doeleinden worden gebruikt.

Bij een klein aangetast oppervlak wordt een behandeling met fungiciden uitgevoerd; bij aanzienlijke schade aan de groene massa moet de plant worden vernietigd en moet de groeiplaats met een kalkoplossing worden behandeld.

Gentiaan is niet gevrijwaard van plagen, en de bittere smaak van de plant vormt voor hen geen ernstige belemmering. Op de struikjes verschijnen af en toe trips, bladluizen, slakken en nematoden. De bestrijding gebeurt door bespuiting met insecticiden. Vooral Fufanon, Aktara en Karbofos zijn effectief.

Houd er rekening mee: het grootste deel van de middelen is giftig voor bijen; als er in de buurt een imkerij is, zult u zich daarom met huismiddeltjes moeten behelpen.

Contra-indicaties voor gebruik

Een belemmering voor het gebruik van welke soort dan ook is een intolerantie voor bittere smaak, zwangerschap en borstvoeding. Afkooksels en aftreksels worden met voorzichtigheid gebruikt bij mogelijke allergische reacties. Om dit vast te stellen moet u een beetje van het middel op de rug van de hand aanbrengen. Als er binnen 2–3 uur roodheid of jeuk optreedt, moet u van een dergelijke behandeling afzien. Verhoogde bloeddruk, maagzweer en hyperacidische gastritis in de acute fase gelden ook als contra-indicaties.

De nuttige en mooie plant – gentiaan – wordt een sieraad voor de tuin en tegelijkertijd een groene apotheek.

Foto van gentiaan